محمد الريشهري
35
دانشنامه امام مهدى ( ع ) بر پايه قرآن ، حديث و تاريخ ( فارسى )
ابن كثير ( 701 - 774 ق ) در الملاحم و الفتن ، پس از تصحيح اجمالىِ سند و اين كه محمّد بن خالد جَنَدى صنعانى ، مجهول نيست ، بلكه ثقه است و نيز يونس بن عبدالأعلى موثّق است مىگويد : اين حديث ، در نگاه نخست ، مخالف رواياتى است كه در آن ثابت شد مهدى ، غير از عيسى بن مريم است ؛ ولى مىتوان آن را توجيه كرد كه اگر مراد از يكى بودن ، قبل از ظهور است ، معنايش آن است كه ظهور يك مهدى قبل از مسيح ، منافات ندارد با ظهور مسيح كه مهدى اعظم باشد و اگر مراد ، وحدت و يكى بودن مهدى و عيسى پس از ظهور است ، معناى روايت اين است كه عالىترين مهدى ، عيسى بن مريم است و در اين صورت ، نفى مهدى ديگر نمىكند . « 1 » همچنين ابن قيّم اين قول را از برخى بدون نام بردن از گويندهاش بازگو كرده است « 2 » كه گمان مىرود همان ابن كثير منظور باشد . حاصل آن كه اين حديث ، بجز جملهء پايانىِ آن يعنى « لا مهدى إلّاعيسى بن مريم » ، به اسناد مختلف و مضمونهاى متفاوت در مصادر حديثى منقول است و اين زياده ، تنها در سنن ابن ماجة به اين حديث اضافه شده و بيهقى نيز آن را با تفاوتى اندك ، در سند آورده است و با توجّه به ايرادهاى سندى و ناسازگارى اين فراز با اخبار متواتر و مستفيض ، اين زياده ، قابل اثبات نيست .
--> ( 1 ) . نهاية البداية و النهاية : ج 1 ص 27 . ( 2 ) . المنار المنيف ، ص 136 .